Dahası, şehrimizin kültürü değişebilir mi? Benim açımdan cevap kesinlikle evet. Elbette değişimin kapsamı sınırsız değildir. Çünkü kültürümüzün iyi yönlerini korumak da değişimin içinde değerlendirilmelidir. Değişim, var olan her şeyi bir kenara bırakmak anlamına gelmez. Aksine, iyi olanı koruyup bizi bulunduğumuz yerde tutan alışkanlıkları yeniden düşünmek anlamına gelir. Bu nedenle mesele, kültürü bütünüyle değiştirmek değil; onun gelişmeye açık taraflarını harekete geçirebilmektir.

Peki bu soruya neden ihtiyaç duyduk? Buna işaret eden birçok veriye artık sahibiz. Değişim ihtiyacını gösteren belirtilerden biri, hatta bence en önemlisi, toplumun ruh hâlindeki olumsuz değişimin giderek yaygınlaşmasıdır. Umut etmenin dolaşımdan kalkması, geleceğe dair olumlu hayallerin sıkışması, önceki kuşakların bilinçli ya da bilinçsiz biçimde genç kuşağı bu kaotik zihin sınırları içinde tutan kabulleri aktarması ve dahası… Bunlar tek tek ele alındığında küçük görünebilir. Ancak yan yana geldiklerinde toplumun geleceğe bakışını etkileyen güçlü bir iklim oluştururlar. Eğer artık bunu net biçimde görebileceğimiz bir ortam oluşmuşsa, değişime girme zamanı gelmiş, hatta geçiyor olabilir.

Bu ortamı oluşturan nedenlerin önemli bir bölümü sosyolojiktir. Sorun yalnızca tek tek insanların karamsarlığı değildir. Asıl mesele, bu anlayışın zamanla bir kabule, hatta bir dogmaya dönüşmesi ve “Artık bu saatten sonra değişmez” çaresizliğinin normalleştirilmesidir. Halbuki dikkatli bakıldığında birçok toplumsal kuralın ve yerleşmiş kabulün, eminim ki bizden daha zeki olmayan insanlar tarafından ortaya atıldığını, zaman içinde pişirilip yaygınlaştırıldığını görebiliriz. Hayata dair umut ve umutsuzluk vurgusu da insanlar tarafından yapılandırılır, aktarılır ve yönetilir. İlginç olan şudur ki bu yapı çoğu zaman sorgulanmaz. Sorgulanmadıkça da günlük hayatın doğal bir parçasıymış gibi sosyal dokuya yerleşir.

Bir düşünce yeterince uzun süre tekrarlandığında, doğru olup olmadığına bakılmaksızın sıradanlaşabilir. “Burada böyle olur”, “Bizden bir şey çıkmaz” ya da “Bundan sonrası değişmez” gibi kabuller de zamanla toplumun kendisi hakkında verdiği hükümler hâline gelebilir. Oysa bunların hiçbiri değişmez bir yazgı değildir. Bunlar da öğrenilmiş, aktarılmış ve zaman içinde güçlenmiş düşüncelerdir. Dolayısıyla aynı sosyal yapı, daha sağlıklı ve daha umutlu bir bakışın yerleşmesi için de kullanılabilir.

Bu noktada bir hatırlatma yapmalıyım: Kültürel kökleşme, bütün zorluklarına rağmen dinamik bir yapıdır. Kültür durağan değildir; insanla birlikte şekillenir, kuşaklarla birlikte yeni anlamlar kazanır. Bu nedenle gençlerimizin daha iyisini istemelerinin önünde engel oluşturan anlayışı, doğru ve etkili yaklaşımlarla tersine çevirebiliriz. Elbette bunun kolay olacağını söylemiyorum. Yerleşmiş kabullerin değişmesi zaman ister. Fakat önce bunu dert edinecek kadar istemeliyiz. Çünkü değişim, çoğu zaman “Böyle gelmiş ama böyle gitmek zorunda değil” diyebildiğimiz anda başlar.

Peki yaklaşım nasıl olmalı? Tekrar vurgulamalıyım: Var olan kültürel anlayış nasıl yerleşmişse, yeni bir kültürel anlayışın inşası da kesinlikle mümkündür. Bunun için yalnızca iyi niyetli söylemler yetmez. Zihin bilimleri, psikoloji, sosyal psikoloji ve ilgili disiplinler stratejik olarak devreye alınmalı; yorgun, sıkışmış ve geleceğe ilişkin beklentileri zayıflamış insanların motivasyonları tazelenmelidir. İnsanların daha iyisini istemesini sağlayacak bir dil kurulmalı, bu dil günlük hayatın içinde karşılık bulmalıdır.

Buradaki temel mesele, topluma dışarıdan bir şey dayatmak değildir. Aksine, toplumun kendi içindeki iyi örnekleri, güçlü tarafları ve gelişme isteğini görünür hâle getirmektir. Çünkü insanlar yalnızca neyin yanlış olduğunu duyarak değişmezler. Nelerin mümkün olduğunu gördüklerinde, kendilerini o ihtimalin içinde düşünmeye başladıklarında değişim daha gerçek bir zemine oturur. Bu yüzden yeni kültürel anlayışın dili, karamsarlığı büyüten değil; imkânı görünür kılan bir dil olmalıdır.

Tabii neyin değişeceği ve nelerin değişmeyeceği doğru tanımlanmalıdır. Her değişim iyi değildir; her eski olan da kötü değildir. Kültürümüzün bizi bir arada tutan, hayatımıza anlam ve değer katan yönleri korunmalıdır. Değişmesi gereken ise daha iyisini istemenin önüne set çeken, geleceğe dair ihtimalleri daraltan ve genç kuşakları aynı sınırlar içinde tutan kabullerdir. Kısaca bu yolculuğun tarifi, toplumun yeni bir hikâyeyle bütünleşmesi ve “Daha iyisi mümkün” düşüncesinin ortak bir gelecek fikrine dönüşmesidir.

Bu hikâyenin inandırıcı olabilmesi için yalnızca söylenmesi değil, hissedilmesi de gerekir. İnsanlar kendi hayatlarında küçük de olsa bir karşılık görmedikleri düşünceye uzun süre bağlanmazlar. Bu nedenle değişimin dili, günlük hayatın gerçekliğiyle temas etmelidir. Büyük cümlelerden önce küçük ama tutarlı örnekler, sözlerden önce davranışlar önem kazanır. Kültürel değişim de zaten bir gecede ortaya çıkan büyük bir kırılmadan çok, zaman içinde birbirini besleyen küçük değişimlerin toplamıyla oluşur.

Başlangıç için kendimize iki ardışık ve etkili soru sorabiliriz. Ancak soruları sormadan önce şu noktayı vurgulayalım: Eldeki verileri incelemiş ve bir değişim ihtiyacının bulunduğunu görmüş olduğumuzu varsaymalıyız. Çünkü ihtiyacı kabul etmeden çözümü konuşmak, daha baştan kendi etrafımızda dönmek olur. Önce nerede durduğumuzu açıkça görmeli, sonra nereye gitmek istediğimizi düşünmeliyiz.

İlk soru şu: “Mevcut durumu kendimize yakıştırıyor muyuz?” Bu sorunun zihnimizde nasıl bir karşılık oluşturduğuna dikkat edelim. Savunmaya geçmeden, mazeret üretmeden, yalnızca cevabımızı duymaya çalışalım. Ardından ikinci soruyu soralım: “Her birimiz ve şehrimiz için daha iyisi mümkün mü?” Eğer cevabınız evet ise – ki ben bunun mümkün olduğunu kesinlikle söyleyebilirim – değişim yolculuğunu başlatmaya hazırız demektir.

Peki nasıl başlamalıyız? İşte bu, başka bir yazının konusu. Takipte kalın…-