Bir toplumun ve dolayısıyla kültürün içinde yaşadığımızın ne kadar farkındayız? “İnsan sosyal bir varlıktır.” ifadesinin içerimi nedir? Ve bu çerçevede yaşadığımız topluma iç dünyamızda yer verebiliyor muyuz? Bu kadar kalabalığa rağmen kendinizi yalnız hissettiğiniz zamanlar oluyor mu?

Bu noktada ön bir tanım yapalım. Toplumumuzun görünen yüzünü ve yaşamla ilişki kurma biçimini kültür olarak ifade edebiliriz.

Şimdi bu tanıma uygun başka bir soru soralım: Yaşadığımız kültürde, umursayan, paylaşan ve teşvik eden bir destek noktası tanımlayabiliyor muyuz? Bu soru şüphesiz farkında olma açısından oldukça değerlidir.

Ancak şu soru, bugünkü kültürümüzün gelecekte bizi nasıl yönlendireceğini ve neleri değiştirmemiz gerektiğini daha derinden anlamamızı sağlayacaktır: Kültürümüz ağırlıklı olarak “önemli” olanı mı, yoksa “değerli” olanı mı vurguluyor? Şüphesiz iki kavram arasında fark var; ne nedir, daha sonra bakalım. Öncelikle bu ayrımın gelecek nesillerimizin dünyasında nasıl bir iz bırakacağının hassasiyetini vurgulayalım.

Şu ana kadar bazı sorular sorduk. Farkındalık seviyemizi yukarı çekmenin en etkili yolu soru sormaktır. Aksayan yönlerimizi, işe yaramayan dogmatik tekrarlarımızı değiştirmek için önce farkında olmamız gerekiyor. Farkında olabiliyorsak sorguluyoruz ve bu farkındalık da gerekli olan değişimin kapısını aralıyor.

“Şehir, İnsan ve Kültür Etkileşimi” insanlık tarihi kadar eski. Tarihe uğramadan günümüzde ne olup bittiği konusunu anlamaya çalışalım.

Öncelikle şehrimize ve bizi domine eden yaşam anlayışımıza küresel değişimler üzerinden bakmamız gerekir. Dünyanın neredeyse büyük bir köye dönüşmesi, bizi doğrudan etkileyecek değişimlere ve dayatmalara açık hâle getiriyor. Yani oralarda bir yerlerde bir şeyler oluyor ve biz buna “Bize ne?” diyemeyiz. Son birkaç yıldır her şey ışık hızında değişiyor, evriliyor. Belirsizlik sürece eşlik ediyor ve “Yeni Normal” olmuş durumda.

Peki, şehir olarak mevcut durumumuz ne? Üç ana kritere bakıyoruz: sosyalleşme kalitemiz, yönlendirici kültürümüz ve ekonomik gelişmişlik düzeyimiz. Ölçümlerde neredeyiz? Veriler iyi bir noktada olmadığımızı gösteriyor. Verileri bir süreliğine bırakalım ve kültürümüzün aktığı yönü anlamaya çalışalım. Çünkü her şey buna bağlı.

Bu noktada kültürel anlayışımızı tanımlayan çok baskın bir zihniyet var; ona bakmalıyız!

Baskın zihniyet, insanı, dolayısıyla toplumu sürdürülebilir ve bir arada tutacak insani değerlerin arkasından dolanıp önemli olanı parlattı. Ne demek bu? “Önemli biri ol! Para, statü ve imaj her şeydir!” Mutlu olmanın yolu bu üç ikondan geçer. Bu noktada “Her koyun kendi bacağından asılır!”, “Bana dokunmayan yılan bin yaşasın!”, “Ben”, “Benim çocuğum”, “Benim köşe yazarım…” gibi sözler, ben ya da biz tarafı ile diğerlerinin olduğu tarafın oluşumunu gösteriyor.

Zayıflamış insani normlar, unutulmaya yüz tutmuş değerler, oluşturulmuş baskın zihniyet ve önemlilik hâli tabii ki bir bedelle geldi. Gözümüzü kaçırıp kulağımızın üstüne yatsak da bedel oradadır. “…mış gibi” sahnelediğimiz dramaya rağmen içimizdeki huzursuzluk ve boşluk hissi hiç geçmez.

Bir tarafımız hâlâ “İyi İnsan Olma” çabasıyla vicdanımızın sesiyle savrulurken, diğer yanımız “Önemli İnsan Olma” imajı içinde ve sonsuz bir yarış alanına sıkışmıştır. Değerlerinden yoksun, statü, para ve imaj üçlüsüne ulaşmış insanın agresyonu ise ibretliktir. Özüyle örtüşmeyen bu mertebeler, koruma dürtüsünü de beraberinde getirir. Artık diğerleri bir risktir. Korku, haset ve insanı ve ruhunu zedeleyen tüm araçlar devrededir! Bakmayın siz, kafelerde toplanıp birlikteyiz kahkahalarının verdiği mesajlara! İç dünyalarımızda kopan fırtına ve bölünmelerin getirdiği keder hep oradadır. Peki, bu gerçekte neye yol açar?

Bu noktada Sedef’in hayatına ve ruhsal dünyasına göz atalım: Sedef’in yaşadığı bunalım, sadece ona ait içsel bir mutsuzluk değildir. Zihninin arka planında, sözde modern toplumun işaret ettiği başarı ve mutluluk normlarına karşı gelişen tepki ve güvensizlik vardır. Nereye dikkatini verse sürekli bir “Diğerlerinden Ayrış ve Zirveye Çık!” tanımıyla karşılaşır. Zirveye giden yolda her şey mübahtır. Bir yandan da para, statü ve imaj orada duruyordur ama oraya ulaşmak neredeyse imkânsızdır. Aşılması gereken engeller dağ gibi büyük görünüyordur. “Çaba, Emek ve Hak Edilene Ulaşma” idealizminin işlemediğini görüyordur. Artık bu noktada insan ruhunu derinden örseleyen “Çıkışı olmayan bir yol” umutsuzluğu ve yitirilmiş bir güven sorunu görüyoruz.

Burada asıl tehlike, kültürü domine eden baskın zihniyetin geleceği belirsiz bir yolculuğa vurgu yapmasıdır. Bilinmeyen bir gelecek, zihni, yani psikolojik atmosferi oldukça kırılgan hâle getirir. Atalet (ne yapması gerektiğini bilmesine rağmen harekete geçememesi, sürekli erteleme), kabulleniş ve çaresizlik örüntüsü tüm benlikleri kilitler. Tek bir seçenek bile görünmez. Bu ruh hâliyle baskılanmış bireyler, yaşadıkları toplumu da “Çözümsüz” hissederler. Dahası, bu ruh hâli şehrin görünmeyen aurasına dönüşür. Gözler, diller ve eller artık kilitlidir. “Bu şehirden bir şey olmaz!”, “Bu şehir adam olmaz!” vb. Hikâye böylece sürüp gider.

İnsanın karakterinin zafiyeti, toplumun zafiyetine dönüşür. Zafiyet, “kültürel bir norm” hâline gelir ve kabul görür. Daha doğrusu şaşırma ve sorgulama refleksimizi kaybetmişizdir.

Emile Durkheim’ın “anomi” kavramı, toplumda ortak değerlerin ve ahlaki kuralların zayıflamasına vurgu yapar. “Doğru ne? Yanlış ne?” artık ayırt edilemez. Burada görülen en önemli bozulmalardan bir tanesi, ayrışan toplulukların ayrıca vahşi çıkar gruplarına dönüşmesidir.

Peki, hiç mi iyi bir şey yok mu? Her zaman iyi bir şeyler vardır ve onların yüzü suyu hürmetine hâlâ bir arada kalabiliyoruz. Ama bu yetmez. “Daha iyisini” aramalı ve bulmalıyız!

Şehirler yeni bir dünyaya adapte olmak ve ayakta kalmak için daha farklı bakmak zorundalar. İnsanlar birbirini etkilerken, kültürü ve şehri yapılandırdıklarını anlamak zorundalar. Birey olamadıklarında, kültürün onları yönlendirdiği ve uyumlu kalmak adına “özgün ve özgür” zihinlerini terk ettiklerini fark etmek zorundalar.

Son olarak, çocuklarımıza verdiğimiz mesajla onlarda kalıcı ve defolu bir ruh hâli inşa ettiğimizi kabul etmek ve bunu iyileştirmek için çalışmak zorundayız.